हजारौं वर्ष अघिदेखि नै मानिसले सालिक निर्माणमा रुचि देखाउन थालेको हो। प्राचीन इजिप्ट, ग्रीस, रोम एवं भारत वर्षमा सालिकको निर्माण विभिन्न रूप र शैलीमा रहेको कुरा इतिहासका अनेक प्रसंगमा पढ्न र सुन्न पाइन्छ। टर्कीको उर्फाम्यानको पूर्णकदको मूर्ति जुन ९००० ईस्वीपूर्वको मानिएको छ, त्यसलाई प्राप्त सालिकमध्येको जेठो मानिन्छ। सालिकहरूको निर्माण काठ, ढुंगा, धातुपाता एवं ढलोटबाट बन्ने गरेको छ। सालिक विभिन्न रूप र शैलीका पाइन्छन्। चीनमा स्थापित १२८ फिट अग्लो ‘स्प्रिङ टेम्पल बुद्ध’ केही वर्षअघिसम्म संसारको सबैभन्दा अग्लो ‘एकताको सालिक’को रूपमा चर्चित रहेकोमा भर्खरैजसो भारतको गुजरातमा निर्माण भएको १८२ फिट अग्लो बल्लभभाइ पटेलको सालिक अब संसारको सबैभन्दा अग्लो सालिक बन्न पुगेको छ।
सालिक यसै बन्दैन, त्यसको निर्माणमा व्यक्तिको योगदान, आदर्श र गुणले समाजलाई प्रभावित तुल्याएको हुनुपर्छ भन्ने विचार रहेको पाइन्छ। त्यसैको आधारमा त्यस्ता व्यक्तिको सालिक बनाएर उनीहरूलाई अझ जीवन्त र ज्वलन्त बनाएर राख्ने चाहनाले आआफ्नो परम्परा र संस्कृतिअनुसारको भेषभूषामा अलगअलग माध्यमबाट सालिक निर्माणमा अग्रसर भएका देखिन्छन्। कुनै बेला समयोचित, उपयोगी काम गरेको सम्झिएर सम्मानसाथ निर्माण भएका सालिकहरू समय गुज्रिँदै गएको पाइन्छ। त्यसपछि त्यही व्यक्तिको योगदानलाई अस्तित्वहीन, महत्त्वहीन मानेर उनैका सालिक तोडफोड गरेका र ढालेका उदाहरण पनि विश्वमा बराबर देखिने गरेको छ।
सत्ता परिवर्तनले पनि सडक र चौबाटोमा रहेका सालिकलाई ढाल्ने र भत्काउने होडलाई बढाएको देखिन्छ। संयुक्त राज्य अमेरिकामा दासप्रथा हटाउने प्रयासविरुद्ध संघर्ष गरेका कन्फेडरेटहरूको सालिकको अब कुनै औचित्य र उपादेयता छैन भनेर डोजर लगाएर धमाधम भत्काएर कुनै सुरक्षित स्थानमा राख्ने गरी काम भइरहेको समाचार आएको धेरै भएको छैन। यसो त सालिक ढालेर या भत्काएर विध्वंश गर्नुको कुनै औचित्य छैन। त्यसले इतिहासको कुनै पाटोलाई उजागर गर्न काम लाग्छ भन्ने कुरालाई मानिसले बिर्सिरहेका छन् जस्तो लाग्छ। किनभने इतिहासलाई परिवर्तन गर्न सकिँदैन। फगत त्यसबाट पाठ सिक्ने हो।
प्राचीन कालदेखि नै नेपालमा व्यक्तिगत सालिकलाई भन्दा देवदेवीका मूर्तिहरूलाई महत्त्व र प्रोत्साहन दिएको हुनाले प्राचीन कालमा व्यक्ति विशेषका मूर्तिहरू निकै कम मात्र होइन बन्दै बनेनन् भने हुन्छ। मूर्ति त देवदेवीको पो बनाउनुपर्छ भन्ने धारणाकै कारण मानदेव प्रथम (५२२–५६२ साल) ले आफ्नो ख्याति र प्रख्यातिबारे चाँगुनारायण मन्दिर प्रांगणमा राखेको नालीबेलीमा समेत आफ्नो सालिक कतै नराखी बरु विष्णुका वाहन गरुडको भव्य मूर्ति स्थापना गरे। त्यसलाई मानौं उनैको प्रतिरूप हो कि भन्ने भान पर्ने गरी बनाउनु उपयुक्त सम्झे। चाँगुनारायण मन्दिरको पश्चिमपट्टि नमस्कार मुद्रामा रहेको मानवाकार रूपको गरुडको मूर्तिले त्यसैलाई इंगीत गर्छ। पशुपति भष्मेश्वरघाट पारिको विष्णुमन्दिरको पूर्णकदको विष्णु मूर्तिले लिच्छविकालका हर्ताकर्ता विष्णुगुप्त (६८१–६९० साल) को रूप र स्वरूपलाई सम्झाउन खोजेको त होइन ? गोपालराज वंशावलीले त्यतैतिर संकेत गर्दछ।
२०४९ वैशाखको अन्तिम सातातिर मालीगाउँमा घरको जग खन्दा फेला परेको संवत् १०७ (७४० साल) को जय बर्माको मूर्ति नेपालको सन्दर्भमा व्यक्तिविशेषको पहिलो ज्ञात सालिक हो। यो सालिकलाई पहिलो/दोस्रो शताब्दीको भनी घचेट्न खोजे पनि सालिकको विशेषता एवं लिपिको शैली तथा नेपालको इतिहासमा बर्माहरूको चहलपहललाई दृष्टिगत गरी विक्रमको आठौं शताब्दीको ठहर्याएको छु (गोविन्द टण्डन, इतिहासका थप पृष्ठहरू, पृ. २०३–२१०¬)।
शिलापत्र राख्ने सन्दर्भमा दाताले आफ्नो स–साना आकृति त्यसैमा उत्कीर्ण गराएको पाइनुबाहेक अर्धकद या पूर्णकदका सालिकहरू सत्रौं र अठारौं शताब्दीमा मात्र केही पाइएका छन्। मल्लकालिक राजाहरू प्रताप मल्ल (१६९८–१७३१ साल), भूपतीन्द्र मल्ल (१७५३–१७७९ साल), योगनरेन्द्र मल्ल (१७४१–१७६२ साल) का सालिकहरूले त्यही देखाउँछ। शाहकालमा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुर विजयपछि त्यहाँ आफ्नो सालिक राखेको उल्लेख पाइन्छ। त्यो सालिकको वार्षिकोत्सवका लागि केही जग्गा गुठी राखिदिएका पनि थिए। तर, त्यो हिजोआज त्यहाँ देखिन्न। नुवाकोट दरबारमा दायाँ र बायाँ दुवैतिर आफ्नी रानीहरूसहितको पृथ्वीनारायण शाहको अञ्जली मुद्रामा आसीन सालिकलाई कसैले कीर्तिपुरकै त होइन भनेर शंका गर्छन् तापनि त्यसको कुनै प्रमाण छैन।
नेपाल एकीकरण अभियानको क्रममा कीर्तिपुर विजय भएपछि १८२३ कात्तिक ४ शुक्रबारका दिन उनले आफ्नो सालिक त्यहाँ स्थापना गर्न लगाएका थिए। त्यस उपलक्ष्यमा उनले त्यहाँका देवीदेवताको पूजाआजा र नाचकीर्तन गराई साँझमा दीपमालिका गराएका थिए। त्यसै सालदेखि त्यहाँ प्रतिवर्ष पूजा हवन, दीपमालिका र जात्रा चलाउनाका निमित्त भनी २५ रोपनी जग्गा गुठी राखिदिएका थिए (बाबुराम आचार्य, श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी, पृष्ठ ३०८,३२४)।
सालिकभन्दा पनि लघु मूर्ति भन्न सुहाउने शाहवंशीय राजा र उनका केही परिवारको मूर्तिहरूलाई भोटु पाँडेले १८६३ वैशाख शुक्ल ६ रोज ५ मा पशुपतिनाथ मन्दिर प्रांगणमा स्थापना गरेर राखिदिएका थिए (गोविन्द टण्डन, पशुपति क्षेत्रको सांस्कृतिक अध्ययन, दोस्रो भाग, पृ. ९१०)। यी सबै कुरालाई छाडी अब राणाशासन कालमा सालिक ठड्याउँदाको तामझामबारे चर्चा गर्दैछु। हिजोआज सालिक स्थापनामा त्यस्तो विधि कुनै विधिविधान या तामझाम गरेको देखिँदैन। तर, राणाकालमा परिस्थिति बेग्लै थियो।
